Anna Włodarczyk

 

         Testament jest to jednostronna czynność prawna, którą można dokonać na wypadek śmierci – mortis causa, co oznacza, że wywoła on skutki prawne dopiero z chwilą śmierci testatora. Przedmiotem niniejszych rozważań będzie przedstawienie form najbardziej popularnych testamentów, zwanych jako zwykłe.

Wśród testamentów zwykłych wyróżniamy:

- testament holograficzny (własnoręczny);

- testament notarialny;

- testament allograficzny.

 

TESTAMENT HOLOGRAFICZNY (WŁASNORĘCZNY)

Kodeks cywilny wprowadził następujące przesłanki ważności testamentu holograficznego:

  • własnoręczne pismo,
  • data,
  • podpis.

 

        Ważne jest, by pamiętać, że testament taki musi zostać w całości własnoręcznie napisany przez testatora. Wymóg taki został wprowadzony z uwagi na to, że sfałszowanie całego pisma jest trudniejsze niż sfałszowanie podpisu. Wyłączone jest stosowanie jakichkolwiek urządzeń (np. maszyna do pisania czy komputer), ponieważ pismo musi wykazywać indywidualne cechy testatora. Możliwe jest jednak napisanie testamentu protezą lub nogą, jeżeli spadkodawca jest inwalidą.  Nieistotnym jest natomiast jakim narzędziem piszącym posługuje się spadkodawca i na jakim podłożu utrwala pismo, np. ważnym będzie testament napisany kredą na murze.  Co ważne, takiego testamentu nie może sporządzić osoba nieumiejąca czytać lub pisać.

 

         Jeśli chodzi o kwestię podpisu to  ma on ułatwić stwierdzenie, że sporządzone pismo jest ukończonym testamentem  i dowodzić, że osoba sporządzająca miała wolę i świadomość testowania. Generalnie uważa się, że  podpis powinien składać się z imienia i nazwiska. Za równoznaczne z umieszczeniem nazwiska, uważa się podpisanie używanym pseudonimem, o ile osoba ta jest pod nim powszechnie znana. Pamiętać należy, że  podpis powinien być umieszczony pod pismem zawierającym rozrządzenia spadkodawcy. Umieszczenie go w innym miejscu może pociągać za sobą nieważność testamentu. Sankcja taka nie występuje, gdy w razie zamieszczenia podpisu w innym miejscu jego związek z treścią rozrządzeń jest oczywisty.  W sytuacji, gdy pod podpisem testatora znajdą się dodatkowe rozrządzenia to są one nieważne. Czasem jednak mogą one zostać uznane za nowy testament, jeśli  spadkodawca uczyni pod nimi kolejny podpis.

 

          Odnosząc się do daty, to zaznaczyć należy, że  jej umieszczenie w testamencie służy osiągnięciu dwóch celów. Po pierwsze służy ustaleniu, czy testator w chwili sporządzenia testamentu posiadał zdolność testowania, zaś po drugie  służy ustaleniu kolejności sporządzonych testamentów. Kodeks cywilny nie określa z jakich elementów powinna składać się data, jednak uważa się iż najbardziej precyzyjne jest podanie dnia, miesiąca i roku sporządzenia testamentu.  Dopuszczalne jest także podanie daty w sposób opisowy, np. wigilia Bożego Narodzenia 2018r. Jeżeli podana data nie pozwala na określenie dnia/miesiąca/roku, wówczas testament uznaje się za niedatowany. W przypadku braku daty, a także gdy podana data jest niekompletna ma znaczenie wtedy, gdy istnieją wątpliwości  co do okoliczności, które mają wpływ na ważność sporządzonego testamentu (np. wątpliwość co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, czy wzajemnego stosunku kilku testamentów). Gdy wątpliwości takie nie powstają, to pomimo braku daty rozrządzenie takie należy uznać za ważne. Zgodnie z poglądem Sądu Najwyższego brak daty nie powoduje nieważności testamentu, gdy postępowanie sądowe prowadzi do usunięcia tej wątpliwości.

 

TESTAMENT NOTARIALNY

        Testament notarialny to rozrządzenie powszechnie uważane za najbardziej bezpieczną formę testamentu z uwagi na obecność przy czynności notariusza będącego osobą zaufania publicznego i posiadającego fachową wiedzę.

        Kodeks Cywilny nie określa wymogów formalnych, jakim ma odpowiadać testament notarialny. W jednym z przepisów powołanej ustawy stwierdza jedynie, że testament może zostać sporządzony w formie aktu notarialnego, a zatem oznacza to odesłanie do przepisów ustawy – Prawo o notariacie. Jako akt notarialny testament musi odpowiadać ustawowym wymogom przewidzianym dla takiego aktu, np.  obowiązek notariusza przekonania się, że treść dokonanej czynności jest dokładnie znana i zrozumiała dla testatora będącego osobą głuchą lub głuchoniemą oraz umieszczenia o tym wzmianki w treści dokumentu.

 

TESTAMENT ALLOGRAFICZNY

        Testament allograficzny, często nazywany jest testamentem urzędowym lub administracyjnym, ponieważ przy jego sporządzaniu wymagana jest obecność  osoby pełniącej funkcje publiczne.

Dla ważności takiego testamentu niezbędne jest dopełnienie następujących formalności:

  1. ustne oświadczenie woli przez spadkodawcę wobec osoby urzędowej i dwóch świadków,
  2. spisanie woli testatora w protokole z podaniem daty jego sporządzenia,
  3. odczytanie spadkodawcy protokołu w obecności świadków,
  4. podpisanie odczytanego protokołu przez spadkodawcę, osobę urzędową i świadków testamentu.

         W przypadku testamentu alograficznego spadkodawca ma obowiązek oświadczyć swoją ostatnią wolę ustnie. Nie może tu zostać użyty inny system znaków, np. język migowy. Wymóg ten ma na celu zapewnienie, aby uzewnętrzniana wola była zgodna z rzeczywistymi zamierzeniami spadkodawcy i mogła być wyrażona swobodnie i świadomie.

        Jeśli chodzi o krąg osób uprawnionych do przyjęcia oświadczenia spadkodawcy to został on wyraźnie wskazany w przepisach i zgodnie z nim spadkodawca powinien swoją wolę oświadczyć wobec: wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego. Wskazane osoby pełnią podobną rolę do notariusza, to one odbierają oświadczenia woli spadkodawcy i formułują treść protokołu.

        Oświadczenie spadkodawcy musi być złożone w obecności co najmniej 2 świadków. Co ważne,  roli świadków nie mogą pełnić osoby wyłączone na podstawie art. 956 kodeksu cywilnego, zgodnie z którym  nie może być świadkiem przy sporządzaniu testamentu: osoba,  która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych; osoba niewidoma, głucha lub niema; osoba, która nie może czytać i pisać; osoba, która nie włada językiem, w którym spadkodawca sporządza testament; a także osoba skazana  prawomocnie wyrokiem sądowym za składanie  fałszywych zeznań. Nadto, świadkiem nie może być osoba, dla której w testamencie została przewidziana jakakolwiek korzyść, a także małżonek tej osoby, jej krewni i powinowaci, a także osoby pozostające z nią w stosunku przysposobienia.

         Ważnym elementem  testamentu allograficznego jest to, że oświadczenie spadkodawcy zostaje spisane w protokole. Protokół może być sporządzony przez urzędnika lub przez inną osobę, ręcznie lub na komputerze. Należy  w nim podać datę sporządzenia, która winna zawierać dzień/miesiąc/rok jego sporządzenia. Protokół następnie odczytuje się spadkodawcy w obecności świadków i kolejno zostaje on podpisany przez spadkodawcę, urzędnika oraz świadków. W sytuacji gdy spadkodawca nie może się podpisać, należy zaznaczyć to w protokole ze wskazaniem przyczyny braku podpisu.

***

          Prócz powyższych Kodeks cywilny przewiduje możliwość sporządzenia w określonych sytuacjach tzw. testamentów szczególnych. Wśród nich wskazać można: testament ustny, testament podróżny, a także testament wojskowy. Możliwość ich sporządzenia zależy jednak od wystąpienia szczególnych okoliczności, np. jeśli istnieje obawa rychłej śmierci testatora, bądź gdy zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub znacznie utrudnione.

Testament jako forma rozrządzenia na wypadek śmierci