Podstawowe kwestie związane z dziedziczeniem

 

         Człowiek rodzi się, uczy i pracuje większość swojego życia. Dochodząc do pewnego wieku zaczyna się jednak zastanawiać: Komu przypadnie mój majątek kiedy mnie już tu nie będzie? Kto będzie właścicielem mojego mieszkania, kiedy odejdę? Które z dzieci poprowadzi nasze gospodarstwo rolne w taki sposób, aby nie zostało podzielone i wyprzedane tuż po mojej śmierci? Wynikiem nauki i pracy jest zgromadzony majątek. Głównym i najbardziej wartościowym składnikiem majątku większości ludzi, który go posiadają, jest nieruchomość lub nieruchomości, dlatego postanowiłem przedstawić, jak wygląda kwestia ich dziedziczenia od strony prawnej.

        Na wstępie konieczne jest wyjaśnienie, czym dokładnie jest spadek. Spadek jest to ogół praw i obowiązków, które należą do spadkodawcy, a z chwilą jego śmierci przechodzą w drodze dziedziczenia na jego następców prawnych. Do masy spadkowej wchodzą między innymi nieruchomości, ruchomości, prawa własności intelektualnej, udziały itd. Masa spadkowa stanowi cały majątek zostawiony przez spadkodawcę i do momentu podziału spadku musimy go postrzegać jako jedną całość. Przykładowo, nie możemy z niego wyodrębnić poszczególnych przedmiotów.

         W stosunku dziedziczenia poza spadkodawcą występuje jeszcze spadkobierca. Może on otrzymać spadek na podstawie ustawy i wtedy mówimy, że jest to dziedziczenie ustawowe, bądź na podstawie testamentu i wtedy mówimy o dziedziczeniu testamentowym.

         O ile spadkodawcą może być tylko osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych, to nie ma przeszkód, żeby spadkobiercami poza wszystkimi osobami fizycznymi były osoby prawne, czyli między innymi spółki prawa handlowego, fundacje, stowarzyszenia, jednostki samorządu terytorialnego. Spadkobiercą może być nawet dziecko poczęte, ale jeszcze nienarodzone pod warunkiem, że urodzi się żywe.

         Dziedziczenie ustawowe następuje wtedy, gdy spadkodawca nie zostawił po sobie ważnego testamentu. Uprawnionymi do dziedziczenia w tym wypadku są najbliżsi zmarłego, czyli małżonek i dzieci spadkodawcy oraz zstępni dziecka, które nie dożyło otwarcia spadku, rodzice spadkodawcy, rodzeństwo, zstępni rodzeństwa, dziadkowie, ich zstępni, pasierbowie oraz gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy lub Skarb Państwa.

         Prawo wyodrębnia trzy kręgi, które wskazują w jakiej kolejności dziedziczą poszczególne osoby i podmioty:

   I krąg to małżonek i dzieci spadkodawcy oraz zstępni dziecka, które nie dożyło otwarcia spadku

   II krąg to małżonek, rodzice spadkodawcy, rodzeństwo oraz zstępni rodzeństwa

III krąg - gdy nie ma spadkobierców z I oraz II grupy to dziadkowie spadkodawcy, zstępni dziadków spadkodawcy i dzieci małżonka spadkodawcy, czyli pasierbowie,

  IV krąg to gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy lub Skarb Państwa.

         Jeżeli spadkodawca nie miał żony, ani dzieci, wtedy dziedziczą osoby z II kręgu, zaś jeśli tych osób nie ma, wtedy dziedziczą osoby z trzeciego kręgu, zaś jeśli i tych nie ma, dziedziczy gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy lub Skarb Państwa.

Dziedziczenie nieruchomości

          Dziedziczenie nieruchomości może przebiegać w ten sposób, że po prostu spadkodawca posiadał nieruchomość, która po jego śmierci weszła do masy spadkowej, ale nie zostawił po sobie ważnego testamentu. W takim przypadku dziedziczy się według powyższych kręgów spadkowych.

          Inaczej wygląda dziedziczenie, jeśli spadkobierca zostawił ważny testament. Testament jest ważny wtedy kiedy został własnoręcznie napisany przez spadkodawcę, został dokonany w formie aktu notarialnego, bądź jest testamentem alograficznym, inaczej urzędowym. Istnieje generalna zasada, która mówi, że jeśli istnieje ważny testament to w pierwszej kolejności bierze się pod uwagę jego zapisy.

          Bez względu na jego formę, testament dla swojej ważności musi zawierać datę i własnoręczny  podpis spadkodawcy.

          Natomiast jeśli nie istnieje żaden ważny testament, koniecznym jest ustalenie kręgu osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi, na podstawie powyższych grup spadkowych.

          Dniem otwarcia spadku jest dzień śmierci spadkodawcy. Po ustaleniu, czy jest się spadkobiercą z testamentu, czy z ustawy, ważna jest odpowiedź, czy spadkobierca przyjmuje spadek wprost, z dobrodziejstwem inwentarza, czy też odrzuca spadek.

          W wypadku gdy spadkobierca zdecyduje się przyjąć spadek wprost, wtedy przechodzą na niego zarówno wszelkie przedmioty z masy spadkowej, jak i wszystkie zobowiązania (np. długi) spadkodawcy. Przykładowo spadkodawca zostawił mieszkanie, auto, działkę, a także dług w postaci niespłaconego kredytu. Z dniem przyjęcia spadku wprost, zarówno mieszkanie, auto, działka jak i dług przechodzą na spadkobiercę w całości.

           Spadkodawca może też przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza. W tej sytuacji również obejmuje wszystkie przedmioty z masy spadkowej, natomiast za zobowiązania odpowiada on tylko do wartości nabytego spadku. Przykładowo spadkodawca zostawił po sobie mieszkanie, auto i działkę o wartości w sumie 400.000,-zł i dług w postaci niespłaconego kredytu w wysokości 600.000,-zł. Z dniem przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza spadkobierca staje się właścicielem mieszkania, auta, domu oraz dług, ale tylko do wysokości wartości nabytego majątku, czyli w tym wypadku do kwoty 400.000,-zł.

           Spadkobierca może zawsze podjąć decyzję o tym, że odrzuca spadek. Dzieje się tak najczęściej w sytuacji, kiedy w skład spadku wchodzą same długi.

Powyższe zasady stosuje się generalnie przy nabyciu nieruchomości, jednak istnieją pewne wyjątki.

 

Dziedziczenie gruntów rolnych

 

            Ze względu na szczególny charakter prawny działalności rolniczej, a także status gruntów rolnych w obrocie gospodarczym, przy dziedziczeniu gruntów rolnych poza zasadami ogólnymi zawartymi w kodeksie cywilnym, musimy także zastosować przepisy zawarte w ustawie o kształtowaniu ustroju rolnego. W wypadku dziedziczenia, inaczej niż przy umowie sprzedaży, grunt rolny może nabyć także osoba, która nie jest rolnikiem indywidualnym. W tej sytuacji jednak, Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa ( dawniej Agencja Nieruchomości Rolnych)  w wypadku dziedziczenia testamentowego zastrzega sobie prawo wykupu nieruchomości rolnej po cenach rynkowych. Prawo wykupu nie znajduje jednak zastosowania, gdy spadkobiercą jest osoba bliska dla spadkodawcy, czyli zstępny, wstępny, rodzeństwo, dzieci rodzeństwa, małżonek, osoby przysposabiające i przysposobione.

           Trzeba podkreślić, że prawo wykupu gruntu rolnego przez KOWR nie jest absolutne. Nie przysługuje ono Krajowemu Ośrodkowi Wsparcia rolnictwa między innymi w wypadkach, gdy spadkobierca jest rolnikiem indywidualnym, oraz, jeśli dziedziczenie odbywa się na podstawie ustawy.

           W wypadku, w którym przysługuje jednak prawo wykupu, będąc spadkobiercą, nie możemy zapomnieć o obowiązku zawiadomienia Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa o fakcie spadkobrania oraz dostarczenia odpowiedniej dokumentacji, czyli wypisu z rejestru gruntów i budynków, który uzyskuje się w starostwie właściwym dla położenia nieruchomości.

 

Dziedziczenie mieszkań

         W przypadku dziedziczenia mieszkania musimy ustalić, jaki charakter prawny ma dane mieszkanie. Możemy wyodrębnić mieszkanie jako odrębną własność lokalową, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu oraz spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego. Dziedziczenie mieszkania, które jest odrębnym lokalem i które ma swoją księgę wieczystą podlega zasadom ogólnym, natomiast w wypadku spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, poza zasadami ogólnymi spadkobiercy muszą w okresie roku wyznaczyć pełnomocnika, który będzie dokonywał wszelkich czynności prawnych związanych z tym mieszkaniem.

          Inaczej natomiast wygląda dziedziczenie w odniesieniu do mieszkania, które jest lokatorskim prawem do lokalu mieszkalnego. Nie podlega ono dziedziczeniu, chyba że przysługiwało obojgu małżonkom, a jeden z nich zmarł. Wtedy spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego przysługuje żyjącemu małżonkowi.

Dziedziczenie nieruchomości