Anna Włodarczyk

          Śmierć bliskich osób wiąże się z koniecznością przeprowadzenia po nich postępowania spadkowego. Istnieją dwie drogi jego dokonania. Pierwsza z nich to stwierdzenie nabycia spadku przez sąd, zaś druga możliwość to sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia przez notariusza. Każda ze wskazanych dróg ma jednak swoje wady i zalety.  Z uwagi na charakter przedmiotowego bloga w poniższym artykule przybliżona zostanie formuła, której można dokonać u notariusza.

Akt poświadczenia dziedziczenia

           Po latach dyskusji do polskiego porządku prawnego w 2008 roku wprowadzono notarialne poświadczenie dziedziczenia.  Postępowanie u notariusza jest alternatywą dla działań podejmowanych w sądzie. Uregulowane zostało w przepisach ustawy z dnia 14 lutego 1991 roku – Prawo o notariacie.

          Notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia ustawowego lub testamentowego, z wyłączeniem dziedziczenia na podstawie testamentów szczegól-nych. Zaznaczyć należy, że są sytuacje, kiedy niemożliwe  jest sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia przez rejenta. Po pierwsze, notariusz nie dokona czynności jeśli spadek został otwarty przed dniem 1 lipca 1984 roku, z uwagi na to, że osoby zmarłe przed tym dniem nie posiadały numeru PESEL. Również w sytuacji gdy spadkodawca zostawił kilka różnych testamentów i zachodzą poważne wątpliwości co autentyczności jednego lub kilku z nich lub  jeśli spadkobiercy kwestionują autentyczność testamentu, bądź istnieje konflikt co do jego ważności - sprawa winna zostać rozstrzygnięta przez sąd.

Protokół dziedziczenia

           Co ważne przed sporządzeniem aktu poświadczenia dziedziczenia notariusz spisuje protokół dziedziczenia przy udziale wszystkich osób zainteresowanych, do których zaliczyć należy: osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi oraz osoby, na których rzecz spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne. W sytuacji, gdy spadkobierca odrzucił spadek, bądź zapis windykacyjny, a także gdy został uznany za niegodnego dziedziczenia  - następuje utrata statusu osoby zainteresowanej.

          Notariusz podczas sporządzania protokołu dziedziczenia poucza osoby biorące udział w czynności o obowiązku ujawnienia wszelkich okoliczności, które stanowią treść protokołu. Nadto rejent poucza o ewentualnej odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywych oświadczeń.

W treści protokołu winno znajdować się wiele oświadczeń stron, w szczególności:

  • zgodne żądanie poświadczenia dziedziczenia złożone przez osoby biorące udział w spisywaniu protokołu;
  • oświadczenia o istnieniu lub nieistnieniu osób, które wyłączałyby znanych spadkobierców od dziedziczenia lub dziedziczyłyby wraz z nimi;
  • oświadczenia o znanych testamentach spadkodawcy lub braku takich testamentów;
  • oświadczenia, że w odniesieniu do spadku nie zostało uprzednio wydane postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku i nie toczy się postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku ani nie został sporządzony akt poświadczenia dziedziczenia;
  • oświadczenia, czy w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne oraz który spośród spadkobierców powołanych do spadku z ustawy odpowiada warunkom przewidzianym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego;
  • oświadczenia o obywatelstwie i miejscu zwykłego pobytu spadkodawcy w chwili śmierci;
  • oświadczenia, czy były składane oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku lub zapisu windykacyjnego, czy zostało wydane orzeczenie dotyczące niegodności spadkobiercy lub osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, oraz czy były zawierane umowy z przyszłym spadkodawcą w przedmiocie zrzeczenia się dziedziczenia po nim;
  • wzmianka o pouczeniu przez notariusza o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych oświadczeń;
  • oświadczenie odbierane w toku czynności o tym, czy w skład spadku wchodzą własność lub wieczyste użytkowanie nieruchomości położonych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub udziały, akcje lub ogół praw i obowiązków w spółce handlowej będącej właścicielem lub wieczystym użytkownikiem nieruchomości położonych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, o ile nie zostało ono już złożone w toku wcześniejszych czynności - jeżeli w kręgu osób zainteresowanych znajduje się cudzoziemiec w rozumieniu art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 24 marca 1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców;
  • oświadczenie, czy w skład spadku wchodzi przedsiębiorstwo w spadku objęte zarządem sukcesyjnym.

         Co ważne, w przypadku gdy od dnia otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy) nie upłynęło sześć miesięcy, w protokole dziedziczenia należy zamieścić oświadczenia spadkobierców o prostym przyjęciu spadku lub przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza bądź też o odrzuceniu spadku. Część z notariuszy oświadczenia takie zamieszcza w odrębnych protokołach.

           

Załącznikami do protokołu dziedziczenia są:

  • odpis aktu zgonu spadkodawcy;
  • odpisy aktów stanu cywilnego osób powołanych do spadku z ustawy;
  • projekt protokołu dziedziczenia oraz protokoły obejmujące oświadczenia o wyra-żeniu zgody na spisanie protokołu dziedziczenia zgodnie z jego projektem, o ile zostały sporządzone lub spisane;
  • inne dokumenty mogące mieć wpływ na ustalenie praw do spadku.

 

          Zaznaczyć należy, że w sytuacji, gdy mamy sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia na podstawie testamentu  - notariusz winien dokonać jego otwarcia i ogło-szenia, chyba, że  nastąpiło to wcześniej. Z otwarcia i ogłoszenia testamentu sporządza się odrębny protokół.

           Po sporządzeniu protokołu dziedziczenia notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia, w sytuacji, gdy nie ma wątpliwości co do istnienia jurysdykcji krajowej, treści właściwego prawa obcego, osoby spadkobiercy, wysokości udziałów w spadku, a w przypadku, gdy spadkodawca uczynił zapis windykacyjny - także co do osoby, na której rzecz spadkodawca uczynił zapis windykacyjny i prze-dmiotu zapisu.

 

Zawartość Aktu poświadczenia dziedziczenia

          Akt poświadczenia dziedziczenia w swej treści zawiera m.in.  dane dotyczące sporządzającego go notariusza, imię i nazwisko spadkodawcy, imiona jego rodziców oraz jego numer PESEL, a także datę i miejsce zgonu albo znalezienia zwłok spadkodawcy oraz jego miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci. Istotne jest także wskazanie spadkobierców, którym spadek przypadł (imiona, nazwiska i imiona rodziców oraz datę i miejsce urodzenia osób fizycznych, a w przypadku osób prawnych - nazwę i siedzibę), a także  tytuł powołania do spadku i wysokość udziałów w spadku, a w przypadku dziedziczenia testamentowego - określenie formy testamentu. Na końcu aktu winna znaleźć się adnotacja o dokonaniu jego rejestracji.

          Następstwem sporządzenia aktu poświadczenia  dziedziczenia jest niezwłoczne wpisanie przez notariusza danych wynikających z aktu do Rejestru Spadkowego, co opatruje się kwalifikowanym podpisem elektronicznym. Adnotację o zarejestrowaniu umieszcza się na akcie poświadczenia dziedziczenia, wskazując numer wpisu, a także dzień, miesiąc i rok oraz godzinę i minutę dokonanego wpisu. Zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia wywołuje takie same skutki jak prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku.

 

Koszty postępowania spadkowego u notariusza

            Notariusz pobierając opłaty za czynności zobowiązany jest do przestrzegania Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej. Nie może zatem pobrać kwoty wyższej, niż wskazana jest w powołanym wyżej akcie prawnym. Każde poświadczenie dziedziczenia jest rozpatrywane indywidualnie, gdyż  nie w każdym przypadku konieczne jest otwarcie i ogłoszenie testamentu, a także sporządzenie protokołu przyjęcia oświadczenia o przyjęciu, bądź odrzuceniu spadku.

Wysokość opłat kształtuje się następująco:

  • za sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia ustawowego lub testamentowego, uzupełniającego aktu poświadczenia dziedziczenia w zakresie spadkobierców dziedziczących gospodarstwo rolne maksymalna stawka wynosi 50 zł
  • za sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia testamentowego z zapisem windykacyjnym maksymalna stawka wynosi 100 zł.
  • za sporządzenie protokołu dziedziczenia maksymalna stawka wynosi 100 zł.
  • za sporządzenie protokołu otwarcia i ogłoszenia testamentu maksymalna stawka wynosi 50 zł;
  • za sporządzenie protokołu z przyjęcia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku – 50 zł.

 

            Do powyższych kwot doliczyć należy podatek VAT  - stawka 23 %. Nadto, do każdej czynności należy doliczyć koszty wypisów, które są różne w zależności od ilości osób biorących udział w czynności, a także liczby stron. Koszt jednej strony wypisu to 6 zł + 23% VAT.

***

           Reasumując, powyższe rozważania miały kompleksowo przedstawić możliwość przeprowadzenia postępowania spadkowego u notariusza, która przewidziana została w polskim systemie prawnym. Sprawę spadkową u notariusza można przeprowadzić bardzo szybko, jednak czasem wiąże się ona  z nieco większymi kosztami. Pamiętać należy jednak, że postępowanie sądowe oraz postępowanie przez rejentem ma ten sam skutek prawny.

Przedmiotem odrębnych rozważań będzie kwestia europejskiego poświadczenia spadkowego.

 

Postępowanie spadkowe u notariusza